Η 14η Μαΐου 1920 αποτελεί μια ημερομηνία-ορόσημο για την ελληνική ιστορία, καθώς σηματοδοτεί την απελευθέρωση της Δυτικής Θράκης και την ενσωμάτωσή της στον εθνικό κορμό.
Πίσω από αυτό το ιστορικό γεγονός κρύβονται οι προσπάθειες και οι θυσίες πολλών, με εξέχουσα θέση να κατέχουν τρεις Ναυπλιώτες στρατιωτικοί: Ο αντιστράτηγος Εμμανουήλ Ζυμβρακάκης, ο αντιστράτηγος Επαμεινώνδας Ζυμβρακάκης (γνωστός ως «Παμίκος») και ο αντιστράτηγος Κωνσταντίνος Μαζαράκης-Αινιάν. Τρεις Ναυπλιώτες που αποτέλεσαν τους αρχιτέκτονες της ελληνικής παρουσίας στη Θράκη, από το αιματοβαμμένο Σκρα του 1918 έως την απελευθέρωση της Κομοτηνής (Γκιουμουλτζίνα) και της Αλεξανδρούπολης (Δεδέαγατς) το 1920.
Το παρόν άρθρο επιχειρεί να αποτίσει φόρο τιμής σε αυτές τις τρεις εξέχουσες προσωπικότητες, αναδεικνύοντας τη ζωή και τη δράση αυτών των τριών επιφανών προσωπικοτήτων, εστιάζοντας στην συμβολή τους στην απελευθέρωση της Θράκης.
Μετά το τέλος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου και την υπογραφή της Συνθήκης του Νεϊγύ (1919), η Δυτική Θράκη, η οποία βρισκόταν υπό βουλγαρική κατοχή, τέθηκε υπό διασυμμαχική διοίκηση. Η περίοδος αυτή ήταν κρίσιμη για το μέλλον της περιοχής, με την Ελλάδα να διεκδικεί σθεναρά την ενσωμάτωσή της. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ο τότε πρωθυπουργός, αναγνωρίζοντας τη στρατηγική σημασία της Θράκης, ανέθεσε την επιχείρηση απελευθέρωσης σε έμπειρους και ικανούς αξιωματικούς. Η εμπιστοσύνη του στους Ναυπλιώτες στρατιωτικούς, οι οποίοι είχαν διακριθεί σε προηγούμενες μάχες και κινήματα, ήταν απόλυτη, και αποδείχθηκε, από την έκβαση των γεγονότων, σωστή.
Εμμανουήλ Ζυμβρακάκης: Ο Αντιστράτηγος του ΣΚΡΑ
Ο αντιστράτηγος Εμμανουήλ Χ. Ζυμβρακάκης γεννήθηκε στις 22 Δεκεμβρίου 1859 στο Ναύπλιο, από την ιστορική, κρητικής καταγωγής, οικογένεια Ζυμβρακάκη — η οποία είχε εγκατασταθεί στο Ναύπλιο ως πρόσφυγες από την υπόδουλη Κρήτη. Ο πατέρας του, στρατηγός και πολιτικός Χαράλαμπος Ζυμβρακάκης, υπήρξε επίσης διακεκριμένη φυσιογνωμία της ναυπλιακής ιστορίας. Ο Εμμανουήλ εισήλθε στη Σχολή Ευελπίδων, από την οποία αποφοίτησε ανθυπολοχαγός Πυροβολικού στις 2 Νοεμβρίου 1881, και στη συνέχεια συνέχισε στρατιωτικές σπουδές στην Ορλεάνη της Γαλλίας.
Έλαβε μέρος στην Κρητική Επανάσταση του 1897 ως αρχηγός φοιτητικής φάλαγγας, συνδέοντας τη ζωή του με τον αγώνα για τον αλύτρωτο ελληνισμό από τα πρώτα του βήματα. Στους Βαλκανικούς Πολέμους 1912–1913 υπηρέτησε ως ανώτερος αξιωματικός, αποκτώντας πολύτιμη εμπειρία μάχης που θα αξιοποιούσε αργότερα στο Μακεδονικό Μέτωπο.
Με την ίδρυση του Κινήματος Εθνικής Αμύνης στη Θεσσαλονίκη το 1916, ο Εμμανουήλ Ζυμβρακάκης ανέλαβε ηγετικό ρόλο στις ένοπλες δυνάμεις του κινήματος. Αδελφός του ο Επαμεινώνδας τον είχε προτείνει για την αρχηγία, αλλά εκείνος προτίμησε να αναλάβει την ηγεσία μεραρχίας στο μέτωπο. Τελικά ανήλθε στην ηγεσία του Σώματος Στρατού Εθνικής Αμύνης (ΣΣΕΑ), της ελληνικής δύναμης που πολεμούσε στο πλευρό της Αντάντ.
Η 17η Μαΐου 1918 αποτελεί ορόσημο στη νεότερη ελληνική στρατιωτική ιστορία. Στα υψώματα του Σκρα ντι Λέγκεν — μιας φύσει οχυρής τοποθεσίας κοντά στο σημερινό Πολύκαστρο του Κιλκίς — ο ελληνικός στρατός κατόρθωσε να συντρίψει τις βουλγαρικές δυνάμεις σε μία από τις πλέον αποφασιστικές μάχες του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Ο αντιστράτηγος Εμμανουήλ Ζυμβρακάκης ήταν ο επικεφαλής του ΣΣΕΑ που ανέλαβε την υλοποίηση της επίθεσης. Υπό τη διοίκησή του τέθηκαν η Μεραρχία Αρχιπελάγους, η Μεραρχία Κρήτης και η Μεραρχία Σερρών, με συνολικές δυνάμεις 14.546 μαχητών πεζικού, υποστηριζόμενους από 287 βαρέα και ελαφρά πυροβόλα.
Αντίπαλος ήταν η 5η Μεραρχία του Βουλγαρικού Στρατού, εκπαιδευμένη και εξοπλισμένη από τους Γερμανούς, σε ισχυρά οχυρωμένες θέσεις. Η επίθεση άρχισε στις 5 το πρωί της 16ης Μαΐου με μπαράζ πυροβολικού, και τα πεζοπόρα τμήματα εξόρμησαν την επόμενη ημέρα. Μέχρι τις 06:30 το Σκρα είχε καταληφθεί. Παρά τις αντεπιθέσεις των Βουλγάρων κατά τη διάρκεια της ημέρας και της νύχτας, τα αποτελέσματα παρέμειναν ανεπίστρεπτα.
“Χάρις εις την απαράμιλλον ανδρείαν του και την υπέροχον αυτού ορμητικότητα, το Ελληνικόν πεζικόν του Στρατηγού Ζυμβρακάκη εν στενώ συνδέσμω μετά του πυροβολικού και της αεροπορίας άτινα, παρά τας δυσμενείς καιρικάς συνθήκας, επέτυχον να εκτελέσωσιν απάσας τας αποστολάς αυτών, υπερενίκησεν άπαντα τα εφ’ ενός των πλέον ανωμάλων εδαφών συσσωρευόμενα εμπόδια και επέτυχεν τη διά περιλάμπρου ενεργείας κατάληψιν των Βουλγαρικών θέσεων, επί μετώπου 12 χιλιομέτρων, συλλαβόν πλέον των 1700 αιχμαλώτων και κυριεύσαν σημαντικόν υλικόν». Γάλλος Αρχιστράτηγος Guillaumat
Επαμεινώνδας (Παμίκος) Ζυμβρακάκης: Ο Απελευθερωτής της Κομοτηνής
Ο αντιστράτηγος Επαμεινώνδας Ζυμβρακάκης, «Παμίκος» για τους οικείους, γεννήθηκε το 1863 στο Ναύπλιο, τέσσερα χρόνια μετά τον αδελφό του Εμμανουήλ. Γιός του Χαράλαμπου, ο Επαμεινώνδας ακολούθησε παρόμοια στρατιωτική πορεία: κατατάχθηκε ως εθελοντής το 1882 και αποφοίτησε από τη Σχολή Υπαξιωματικών το 1888 ως ανθυπίλαρχος. Για την ολοκλήρωση των σπουδών του στάλθηκε στη Γαλλία. Κατά τις Κρητικές επαναστάσεις του 1886 και 1897 μετείχε ως εθελοντής, φανερώνοντας από νωρίς τον φλογερό πατριωτισμό που τον διέκρινε.
Το 1909, ο Επαμεινώνδας Ζυμβρακάκης υπήρξε ένας από τους κυριότερους εμπνευστές και οργανωτές του Στρατιωτικού Συνδέσμου που κινητοποίησε το Κίνημα στο Γουδί. Ως ίλαρχος τότε, παρέμεινε στο επίκεντρο των πολιτικών αναταράξεων της εποχής, συμμετέχοντας ενεργά στις συσκέψεις που προετοίμασαν τον εκσυγχρονισμό του ελληνικού στρατού.
Τον Αύγουστο του 1916, όταν κηρύχθηκε η στάση στη Θεσσαλονίκη, ο Επαμεινώνδας Ζυμβρακάκης ήταν εκεί — ένας από τους πρώτους που μεταβήκαν στο πλευρό του Βενιζέλου. Ως αντισυνταγματάρχης ιππικού, ανέλαβε την ηγεσία των συγκεντρωμένων κινηματιών, οδήγησε τα στρατεύματα στο Γενικό Στρατηγείο και ανακοίνωσε στον Γάλλο στρατηγό Σαρράιγ ότι οι επαναστάτες τάσσονται κάτω από τις συμμαχικές διαταγές. Ήταν ο πρόεδρος της Επαναστατικής Επιτροπής που υποδέχτηκε τον Βενιζέλο στη Θεσσαλονίκη στις 26 Σεπτεμβρίου 1916.
Κατά τις πολεμικές επιχειρήσεις της Αντάντ το 1918, ο Επαμεινώνδας Ζυμβρακάκης ανέλαβε διοικητής της Μεραρχίας Σερρών. Στη Μάχη του Σκρα, η Μεραρχία Σερρών κάλυψε το δυτικό πλευρό της κύριας επίθεσης, συμβάλλοντας αποφασιστικά στην επιτυχία της επιχείρησης. Εν συνεχεία, η Μεραρχία Σερρών συμμετείχε στη μεγάλη επίθεση του Σεπτεμβρίου 1918 που οδήγησε στη συνθηκολόγηση της Βουλγαρίας.
Η στιγμή της ύψιστης δόξας ήρθε στις 14 Μαΐου 1920. Με ορμητήριο το Γιασίκιοϊ (σημερινό Ίασμο), η Μεραρχία Σερρών υπό την προσωπική διοίκηση του υποστράτηγου Επαμεινώνδα Ζυμβρακάκη κατέλαβε τις διαβάσεις προς τη Βουλγαρία και εισήλθε θριαμβευτικά στη Γκιουμουλτζίνα, στη σημερινή Κομοτηνή. Παρέλαση του ελληνικού στρατού, λευκοντυμένες γυναίκες στους δρόμους, ελληνικές σημαίες παντού — η πόλη υποδεχόταν τους απελευθερωτές της μετά από επτά χρόνια ξένης κυριαρχίας. Η συμβολή του στην απελευθέρωση της Κομοτηνής αναγνωρίστηκε με την ονομασία οδού στην πόλη προς τιμήν του, την «Οδό Ζυμβρακάκη». Απεβίωσε το 1922, με το βαθμό αντιστρατήγου.
Κωνσταντίνος Μαζαράκης-Αινιάν: Ο "Καπετάν Ακρίτας" στην Αλεξανδρούπολη
Ο Κωνσταντίνος Μαζαράκης-Αινιάν ήταν ο τρίτος άξονας αυτής της ιστορικής ναυπλιακής τριλογίας. Γεννήθηκε το 1869 στο Ναύπλιο από τον Γενικό Αρχίατρο του Στρατού Ιωάννη Μαζαράκη και την ποιήτρια Αγανίκη Αινιάνος. Αποφοίτησε από τη Σχολή Ευελπίδων το 1890 ως ανθυπολοχαγός Πυροβολικού.
Ο Μαζαράκης-Αινιάν έγινε διάσημος ως «Καπετάν Ακρίτας» κατά τον Μακεδονικό Αγώνα (1904–1908). Σε εκείνη την κρυφή, επώδυνη εκστρατεία για την ελληνική Μακεδονία, υπηρέτησε αρχικά ως υπάλληλος του Προξενείου Θεσσαλονίκης, στη συνέχεια συγκρότησε σώμα μακεδονομάχων που έδρασε στη Νάουσα, το Βέρμιο και την περιοχή Καρατζόβα. Ήταν στενός συνεργάτης και φίλος του Παύλου Μελά, συμφοιτητής στη Σχολή Ευελπίδων και στην «Εθνική Εταιρεία».
Συμμετείχε στους Βαλκανικούς Πολέμους ως επιτελάρχης με τον βαθμό του συνταγματάρχη, αποδεικνύοντας ότι η στρατηγική σκέψη ήταν εξίσου βαθιά ριζωμένη στη φυσιογνωμία του όσο και η μαχητική ορμή. Το 1916, κατά το Κίνημα Εθνικής Αμύνης, υπήρξε ένας από τους πρωτεργάτες στη Θεσσαλονίκη, δίπλα στους αδελφούς Ζυμβρακάκη.
Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Μαζαράκης-Αινιάν τοποθετήθηκε ως διοικητής της XVI Μεραρχίας στη Φλώρινα και στη συνέχεια ανέλαβε τη σύσταση της Μεραρχίας Ξάνθης.
Τα ξημερώματα της 14ης Μαΐου 1920, τα πρώτα τμήματα της Μεραρχίας Ξάνθης (στρατηγείο μεραρχίας και 15ο Σώμα Πεζικού) κατέπλευσαν στο λιμάνι της Αλεξανδρούπολης — τότε Δεδέαγατς — με το οπλιταγωγό «Μυκάλη». Αμέσως άρχισε η αποβίβαση και η κατάληψη της πόλης. Την επόμενη ημέρα τελέστηκε δοξολογία για την απελευθέρωσή της. Τμήματα προωθήθηκαν ταχύτατα: Φέρες, Σουφλί, Διδυμότειχο, έως το Κάραγατς, προάστιο της Αδριανούπολης.
Μετά τη Συνθήκη των Σεβρών (Ιούλιος 1920), η Μεραρχία Ξάνθης επεκτάθηκε ακόμη περαιτέρω: Ανατολική Θράκη, διάβαση του Έβρου, Αδριανούπολη, Σαράντα Εκκλησιές — έως τη γραμμή Αίνου-Μηδείας. Ήταν η μεγαλύτερη ελληνική εδαφική επέκταση από τους Βαλκανικούς Πολέμους.
Για τους επιτυχημένους χειρισμούς του, ο Μαζαράκης-Αινιάν προήχθη σε υποστράτηγο. Το 1924 ανήλθε στον βαθμό του αντιστράτηγου και ανέλαβε την αρχηγία του Γενικού Επιτελείου Στρατού — το ύψιστο στρατιωτικό αξίωμα της χώρας.
Οι τρεις Ναυπλιώτες στρατιωτικοί, Εμμανουήλ Ζυμβρακάκης, Επαμεινώνδας Ζυμβρακάκης και Κωνσταντίνος Μαζαράκης-Αινιάν, αποτελούν παραδείγματα θάρρους, στρατηγικής σκέψης και αφοσίωσης στην πατρίδα. Η συντονισμένη δράση τους, υπό τη γενική διοίκηση του Εμμανουήλ Ζυμβρακάκη, οδήγησε στην επιτυχή ενσωμάτωση της Δυτικής Θράκης στην Ελλάδα.
Η κληρονομιά τους πρέπει να παραμένει ζωντανή και να υπενθυμίζει τον δεσμό μεταξύ του Ναυπλίου και της Θράκης.
